Adil Kültür Nedir?

Adil kültür, hataların genellikle yalnızca doğrudan ilgili kişi veya kişiler tarafından değil, hatalı örgütsel kültürlerin bir ürünü olduğunu vurgulayan sistem düşüncesi ile ilgili bir kavramdır. Adil bir kültürde, bir olaydan sonra sorulan soru “Soruna kim sebep oldu?” değil, “Ne yanlış gitti?” olur. Bu şekilde sistem düzeltilmeye çalışılır, suçlama yapılmaz.

Bu sistemde, dürüst insan hataları, kuruluş ve çalışanları için bir öğrenme fırsatı olarak görülmektedir. Hata yapan kişiye ek eğitim ve koçluk teklif edilebilir. Bununla birlikte, kasıtlı kötü davranış, zarar verilmemiş olsa bile, işten çıkarılma gibi disiplin cezalarına yol açabilir. Sonuçta her insan mutlaka hata yapar. Ama bu hata kazaya yol açmayacak tedbirlerle sönümlendirilmelidir. Suçlu arayıp cezalandırmak yerine hatadan ders çıkarmak tercih edilmelidir.

Adil Kültür Uygulanıyor mu?

Büyük, kurumsal, güvenlik kültürü oturmuş havayollarında uygulanmaktadır.  EASA/FAA baskısı güçlü olan organizasyonlarda ve anonim raporlama sistemleri (ASR, MOR vs.) gerçekten çalışıyorsa bu yerlerde insanlar hata raporu yazınca bir sorunla karşılaşmıyorlar. Hatadan sonra analiz işlemi yer alır. Prosedür değişikliğine gidilir ve eğitim önerilebilir.

Pratikte Just Culture çoğu havayolunda kısmen uygulanmaktadır. Küçük ve orta ölçekli olaylarda sistem genellikle çalışır; raporlar değerlendirilir ve personel cezalandırılmaz. Ancak olay büyüdüğünde, kamuoyuna yansıdığında veya şirketin itibarı ve hukuki sorumluluğu gündeme geldiğinde, Adil Kültür yaklaşımı zayıflayabilmektedir. Bu tür durumlarda suçlu arama eğilimi artar ve bu da çalışanların sisteme olan güvenini sarsar. Gerçek anlamda işleyen bir Just Culture için, hataların cezalandırılmayacağına dair net ve tutarlı bir güven ortamı şarttır. Ayrıca bazı organizasyonlarda Just Culture yalnızca yazılı bir politika olarak kalmakta, yönetim davranışlarına tam olarak yansımamaktadır. Bu durum çalışanların raporlama yapmaktan çekinmesine neden olur.

Her kazadan sonra özellikle siyasiler, bürokratlar ve havayolu şirketleri kazanın nedeninin, oluşturulan heyetin hazırlayacağı Kaza Kırım Raporu’nda açığa kavuşacağını söyler. Ancak bugüne kadar Türkiye’deki hiçbir rapor kamuoyuna açıklanmadı. Batıda ilgili otoritenin internet sitesinde açıkça yayınlanmasına rağmen, Türkiye’de bu raporların açıklanması hukuken yasaklanmış durumda. Bu da gerçek sorumluların ortaya çıkmasının önünde önemli bir engel olarak değerlendiriliyor.

Ama Neden Çok Uygulanmıyor?

Raporlayınca sicile işlendi sıkıntısı, yönetici Just Culture diyor ama olay büyüyünce suçlu aranıyor veya hatayı söyleyince bu zayıflık olarak algılanabiliyor.

Bir pilotun kendi anlattıklarına göre rapor yazmadan evvel konuştuğu bazı pilot arkadaşları rapor yazma konusunda endişelerini dile getirip  “sana sorarlarsa cevap verirsin ama rapor yazıp onları uyandırırsan üzerine gelirler”  diyerek caydırmaya çalışmışlar. Fakat pilot, 20 yıllık Avrupa Havacılık Kültürü ve tecrübesine dayanarak kendi hatasını ve bu hatayı yapma nedenlerini dile getirdiği raporlarının tümüne her şirketten olumlu dönüş almıştır. Öyle korkulduğu ve endişe edildiği gibi kimse bunu sorgulamamıştır. Bir pilot hatasının farkında olduğunu uçuş emniyet birimine yazdığı raporla bildirmesi gerekir. Bu rapor “hata yaptım özür dilerim’’ veya gerçekleri saklayıp o kişinin kendi hatasını örtmeye çalışmasından çok, bu hatanın FDM ile örtüşmesi ve söz konusu olayın bir daha meydana gelmemesi veya bir daha oluşması durumunda nasıl yönetilebileceği konusunda hem şirkete hem de diğer pilotlara yardımcı olur.